DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ

2008-11-02 21:14:00

A.NAZIM BİÇİMLERİ
 
I. BEYİTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

  1. Gazel 2. Kaside 3. Mesnevi 4. Kıta 5. Müstezat

 II. BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

  A.TEK DÖRTLÜKLER: 1
. Rubai 2. Tuyuğ (tuyuk)
  B.MUSAMMATLAR
Musammatlar dört ya da daha fazla mısralı bentlerden oluşan şiirlerdir. 
            a.DÖRTLÜLER :
1. Murabba 2. Şarkı 3. Terbi
            b.BEŞLİLER    : 1. Muhammes 2.Tardiye 3. Tahmis 4.Taştir 
            c.ALTILILAR  : 1. Müseddes 2. Tesdis 
                  d.MÜSEBBA 
            e.MÜSEMMEN 
            f.MÜTESSA 
            g.MUAŞŞER
            h.TERKİB-İ BEND
            i.TERCİ-İ BEND

  B. DİVAN EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ
1. Tevhit 2. Münacat 3. Naat 4. Mersiye 5. Methiye 6. Hicviye 7. Fahriye

DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ
Beyitlerle Kurulan Nazım Biçimleri
1. GAZEL :
Sözlük anlamı “kadınlarla âşıkane sohbet etmek” olan Arapça bir sözcüktür. Özellikle aşk, güzellik ve içki konusunda yazılmış belirli biçimdeki şiirlere denir. Konu bakımından lirik bir nazım biçimidir.
Gazel, Türk edebiyatına bağımsız bir nazım biçimi olarak İran edebiyatı yoluyla girmiştir. Biçimde hiçbir değişiklik yapılmadan, Türk şairlerince en çok sevilen bir nazım biçimi olarak yüzyıllarca kullanılmıştır. Nazım birimi beyittir. En az 5, en çok 15 beyitten oluşur.
Uyak düzeni: aa / ba / ca / da… Biçimindedir. Aruz ölçüsü kullanılır.
Gazelin ilk beytine
matla (doğuş), son beytine makta (bitiş), en güzel beytine de beytü’l gazel denir. Şairin adı (mahlası) son beyitte geçer.
Beyitler arasında anlam bütünlüğü olan gazellere
yek-ahenk gazel denir.

Gazelde anlam birliğinden başka, beyitlerin aynı güçte, aynı değer ve güzellikte olması da söz konusudur. Böyle gazellere yek-âvâz gazel denir.

Aşkın verdiği mutluluğu, sıkıntıyı, sevgiliden yakınmayı, sevgiliye karşı yakarışları, içli ve duygulu olarak anlatan gazellere âşıkâne (garâmî, lirik) gazel denir. Divan edebiyatında bu alanın tek temsilcisi Fuzulî’dir.

Genellikle içkiyi, içki zevkini, içki ile ilgili türlü düşünceleri hayata karşı kayıtsızlığı, yaşamaktan zevk almayı konu olarak işleyen gazellere
rindâne gazel denir. Divan edebiyatında bu yolda en başarılı olan sanatçı Bakî’dir.
Kadını ve aşkın zevklerini konu alan, zarif ve çapkın bir anlatımla söylenmiş gazellere de
şûhâne gazel adı verilir. Nedim bu türdeki gazelleriyle tanınmıştır.
Ahlakla ilgili öğütler veren, türlü hayat görüşlerini yansıtan, özdeyiş niteliğindeki sözlerin ağır bastığı gazellere
hikemî gazel denir. Hikemî tarzdaki gazelleriyle Nabî ün kazanmıştır. Koca Ragıp Paşa’nın da bu yolda gazelleri vardır.

Musammat Gazel: Dizelerin ortalarının da birinci dizenin sonu ile uyaklı olduğu gazellere denir. Musammat gazelde her beytin dizeleri ikişer dize haline getirilerek bir dörtlük oluşturulabilir.
Kamu bimarına cânan, (a) devâ-yı dett eder ihsân (a)
Niçin kılmaz bana derman (a) beni bimar sanmaz mı? (b)
2.KASİDE :

Kaside sözcüğünün anlamı “kastetmek, yönelmek” olan Arapça “kasada” sözcüğüyle ilgilidir ve “belli bir amaçla yazılmış manzume” demektir. Türk edebiyatında din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla belirli kurallar içinde yazılan uzun şiirlere denir.

Kaside, Arap edebiyatından, önce İran edebiyatına, bu yoldan da 13. yüzyıldan sonra Türk edebiyatına geçmiştir.
Uyak düzeni gazel gibidir.
Kaside
en az 31, en çok 99 beyit olur. Beyit sayısı 31’den az olan kasideler de vardır.
İlk beytine matla, son beytine makta, en güzel beytine beytü’l kasid denir. Şairin mahlasının bulunduğu beyte kasidede tâc beyit adı verilir.
Divan edebiyatında kasideleriyle tanınmış şair Nef’î’dir. Özellikle kasidelerinin nesib bölümünde çok geniş bir hayal dünyası yaratmıştır. Övgüleri de çok abartılıdır. Nef’i’nin kasidelerinde dikkati çeken bir özellik de fahriyeleridir. İstediği kişiyi abartarak öven şair, bu övgünün bir o kadarını da kendisi için yapar.

Kasidenin Bölümleri:
a) Nesib ya da Teşbib :
Tasvir bölümüdür.Şair bu bölümde ustalığını ortaya koyar. Betimlemelerin asıl konuyla ilgisi yoktur. Bahar tasviri olan kasidelere “kaside-i bahariyye”, bayramdan söz edenlere “kaside-i bayramiyye” denir.
b) Girizgâh : Kasidelerin nesib bölümünden mehdiye bölümüne geçerken söylenen beyit ya da                   beyitlere denir.
c) Medhiye : Kasidenin sunulduğu kişinin övüldüğü bölümdür.

d) Fahriye :  Şairin kendi övdüğü bölümdür.
e) Tegazzül : Kasidenin içine yerleştirilen gazeldir. Bu bölüm her kasidede yer almaz.
f) Dua:           Övülen kişi için dua edilen bölümdür.
3. MESNEVİ :

Sözlük anlamı “ikişer ikişer, ikili” demektir. Her beytin dizeleri kendi aralarında uyaklı, aruz bahirlerinin kısa kalıplarıyla yazılan uzun bir nazım biçimine denir. Bu yolda yazılmış yapıtlara da mesnevi adı verilir. Özel olarak, Mevlana Celalettin Rumi’nin 25.700 beyit olan ve 6 cilt tutan ünlü tasavvufi yapıtı da bu adla anılır.
 aa bb cc dd şeklinde uyaklanır.
İran edebiyatı kaynaklı bir nazım biçimidir.
Mesneviler oldukça uzun şiirlerdir. Beyit sayısı sınırsızdır. “Şehname” 60 bin beyittir. “Leyla ve Mecnun” 3100 beyittir.
Genellikle aruz ölçüsünün kısa kalıplarıyla yazılır.
Mesnevilerde halk hikayeleri, destanlar, din, tasavvuf ve ahlakla ilgili konular işlenir.
Beş mesneviden oluşan eserlere hamse denir.

Türk dilinde ilk hamse sahibi Ali Şir Nevai’dir.
Şeyhi, Fuzuli, Nabi ve Şeyh Galip mesnevileri ile öne çıkan şairlerdir.
Ahmedî : İskendername, Cemşid ü Hurşid
Süleyman Çelebi: Mevlid
Şeyhi: Harname, Hüsrev ü Şirin
Fuzuli: Leyla ve Mecnun
Nabi: Hayriyye, Hayrabad
Şeyh Galip : Hüsn ü Aşk

Mesneviler konuları açısından 6 sınıfta toplanabilir:
1. Aşk konulu mesnaviler
2. Dini ve tasavvufi mesneviler
3. Ahlaki ve öğretici mesneviler
4. Savaş ve kahramanlık konulu mesneviler
5. Bir şehri ve güzelliklerini anlatan mesneviler
6. Mizahi mesneviler

4. MÜSTEZAT :
Arapça “ziyade”, Türkçe “artan,fazla” anlamı taşır.
Gazelin özel bir biçimidir. Bir uzun bir kısa dizelerden oluşur.
Uyakları değişebilir.
5. KIT’A :
Sözlük anlamı “parça, bölük, cüz”dür. Yalnız ikinci ve dördüncü dizeleri birbiriyle uyaklı 2 beyitlik nazım biçimine denir.
Bu tür kıt’alar dörtlük adıyla anılmaktadır. Uyak düzeni: xa – xa – xa…
Kıt’alarda beyitler arasında anlam birliği bulunur ve beyitler birbirini tamamlayıcı niteliktedir.
Bu nazım biçiminde şair mahlasını kullanmaz.
Konusu çok değişiktir. Önemli bir düşünce, hikmet, nükte, yergi olabilir.

BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ:

A. TEK DÖRTLÜKLER :


1. RUBAİ:
§ 4 dizelik ve kendine özgü ayrı ölçüsü olan, bağımsız bir nazım biçimidir.
§ İran edebiyatı kaynaklıdır.
§ Uyak düzeni: aaxa biçimindedir.
§ Çeşitli konularda yazılır. Genellikle felsefi ve düşünsek konularda yazılır.
§ Rubailerin en önemli ismi İran edebiyatının rubai şairi Ömer Hayyam’dır. Türedebiyatında pek çok şair rubai yazmıştır; ancak rubai şairi olarak bilinen şair Azmizade Haleti’dir.

2. TUYUĞ:
§ Tek dörtlükle kurulan, Türklerin divan edebiyatına kazandırdığı bir nazım biçimidir.
§ Halk edebiyatındaki mani biçiminin karşılığı sayılabilir.
§ Uyak düzeni rubai gibi aaxa’dır.
§ Aruzun fâilâtün / fâilâtün / fâilün kalıbıyla yazılır.
§ Her konuda yazılabilir.

B. MUSAMMATLAR :
a. Dörtlüler:
1. MURABBA :
§ Dört dizelik bentlerle kurulan nazım biçimidir. Aruzla yazılır.
§ Uyak düzeni: aaaa/ bbba / ccca…’dır.
§ Bent sayısı 3 – 7 arasında değişir.
§ Her konuda yazılır.

2. ŞARKI:
§ Biçim bakımından murabbaya benzer. Dörtlüklerden kurulur. Şarkılarda da temel uyak her dörtlüğün dördüncü dizesinde yinelenir.
§ Genel uyak düzeni: aaaa / bbba / ccca…’dır.
§ Şarkı biçimi Türk edebiyatında doğmuştur. Bestelenmek için yazılır. Bundan dolayı bent sayısı azdır.
§ Edebiyatımızda bu türün en güzel örneklerini Nedim vermiştir.
§ En fazla 3-5 dörtlükten oluşur.
§ Aşk, eğlence ve güzellik konularını işler.
3. TERBİ’ :
§ Sözlük anlamı “dörtleme, dörtlü duruma getirme” dir. Bir gazelin beyitlerinin üstüne, başka bir şair tarafından, aynı ölçü ve uyakta ikişer dize ekleyerek yazılan murabbaya denir.
B. BEŞLİLER:
1. MUHAMMES:
§ Her bendi 5 dizeden oluşan nazım biçimine denir.
§ Konusu serbesttir.
§ Uyak düzeni: aaaa / bbbba / ccca…’dır.
2. TARDİYE :
§ Muhammesin özel bir biçimidir.
§ Aruzun yalnızca mef’ûlü / mefâ’ilün / fa’ûlün kalıbıyla yazılır.
§ Uyak düzeni: bbbba – cccca- dddda-…
§ Türk edebiyatında tardiye pek az kullanılmıştır. Yalnız Şeyh Galip tardiyeye özel bir değer vermiş ve Türk edebiyatının en güzel tardiyelerini yazmıştır.
3. TAHMİS:
§ Sözlük anlamı “beşleme, beşli duruma getirme”dir. Bir gazelin beyitlerinin üstüne aynı ölçü ve uyakta üçer dize ekleyerek yazılmış muhammese denir.
§ Uyak düzeni : aaaaa / bbbba / cccca…
4. TAŞTİR :
§ Başkasının yazdığı gazelin her beytinin iki dizesinin arasına üç dize eklemektir.
C. ALTILILAR :
1. MÜSEDDES:
§ Bentleri 6 dize olan nazım biçimine denir.
§ Genel uyak düzeni: aaaaaa / bbbbba / ccccca…
2. TESDİS :
§ Tahmis gibidir; yalnız gazelin beyitleri üstüne 3 yerine aynı ölçü ve uyakta 4 dize eklenerek yazılan nazım biçimine denir.

TERKÎB-İ BEND :
§ Bentlerle kurulan uzun bir nazım biçimidir. Her bent iki bölümdür. Her bent sayısı 5 ila 10 arasında değişen beyitlerden oluşur.
§ Uyak düzeni: aa xa xa xa xa bb _ cc xc xc xc xc dd…
Uyak düzeni şöyle de olabilir: aa aa aa aa aa bb _ cc cc cc cc cc dd…
§ Her iki biçimde de uyakları “bb” ve “dd” harfleriyle gösterilen beyitler vasıta beytidir.
§ Sosyal, dini, ahlaki, felsefi, öğretici konular ve mersiyeler bu biçimle yazılmıştır.
§ Baki’nin “Kanuni sultan Süleyman Mersiyesi” ve Ziya Paşa’nın “Terkib-i Bend”i önemli örneklerdir.


TERCİ-İ BENT :
§ Terkib-i bende benzer; ancak terkib-i bentte vasıta beyit, her bendin sonunda değişir, terci-i bentte ise her bendin sonunda aynısı yinelenir.
§ Ziya Paşa’nın “Terci-i Bent”i en ünlüsüdür.
§ Genellikle yaşamın karşıtlıkları, evrenin sonsuzluğu ve Tanrı’nın gücü işlenir.

 

1055
0
0
Yorum Yaz