TÜRK EDEBİYATI NAZIM TÜR VE BİÇİMLERİ 1

NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ
Şiirler nazım birimlerine, kafiyeleniş şekillerine, vezinlerine ve mısra sayılarına göre nazım şekillerine; işledikleri konulara ve ilgili oldukları alanlara göre de nazım türlerine ayrılırlar.
HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ
      A. ANONİM HALK ŞİİRİ NAZIM   BİÇİMLERİ                           
       1. Mani 2. Türkü 3.Ninni
      B. ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ 
      1. Koşma 2. Semai 3. Varsağı 4.Destan   
      ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ
        1. Güzelleme 2. Koçaklama 3. Taşlama 4. Ağıt 

       C. TEKKE EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ
Dinî-Tasavvufî Türk edebiyatına Tekke edebiyatı da denir. 
       1. İlâhî 2. Nefes 3. Nutuk 4. Devriye 5. Şathiye (Şathiyat-ı Sofiyane)

      DİVAN ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ

A. DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

        I. BEYİTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

           1. Gazel 2. Kaside 3. Mesnevi 4. Kıta 5. Müstezat

       II. BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

            A. TEK DÖRTLÜKLER 

            1. Rubai 2. Tuyuğ (tuyuk)
            B. MUSAMMATLAR
            Musammatlar dört ya da daha fazla mısralı bentlerden oluşan şiirlerdir. 
            a. DÖRTLÜLER
            1. Murabba 2. Şarkı 3. Terbi
            b. BEŞLİLER
            1. Muhammes 2.Tardiye 3. Tahmis 4. Taştir 
            c. ALTILILAR
            1. Müseddes 2. Tesdis 
            d. MÜSEBBA 
            e. MÜSEMMEN 
            f.  MÜTESSA 
            g. MUAŞŞER
            h. Terkib-i Bend
            i.  Terci-i Bend

         B. DİVAN EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ
1. Tevhit 2. Münacat 3. Naat 4. Mersiye 5. Methiye 6. Hicviye 7. Fahriye

YENİ TÜRK ŞİİRİ NAZIM BİÇİM ve TÜRLERİ

A. NAZIM BİÇİMLERİ
  
I. DÜZENLİ NAZIM BİÇİMLERİ
1. Terza-rima 2. Sone 3. Triyole 4. Balad 5. Serbest Müstezat 6. Mensur Şiir

II. SERBEST DÜZENLİ NAZIM BİÇİMLERİ

A. EŞİT DÜZENLİ BİÇİMLER
1. ÜÇLÜLER 2. DÖRTLÜLER 3. BEŞLİLER 4. ALTILILAR 5. YEDİLİLER 6. SEKİZLİLER

B. KARIŞIK DÜZENLİ BİÇİMLER

C. SERBEST NAZIM

HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ

 A. ANONİM HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ

1. MANİ

·         Sözlü/anonim edebiyat ürünlerindendir. 
·         Dört mısradan meydan gelir.
·         Yedili hece ölçüsüyle söylenir.
·         Sevgi, tabiat, övgü, yergi, evlât sevgisi, ayrılık, hasret ve aşk konularını işler.
·         İlk iki mısra doldurmadır, konuya giriş için söylenir.
        Son iki mısrada ise asıl söylenmek istenen verilir.
·         Maniler, düz mani ve ayaklı (cinaslı, kesik) mani olarak iki grupta incelenir.
        Cinaslı manilerde mısra sayısı dörtten fazla olabilir.
·         Söyleyeni belli olmayan, genellikle 7'li hece ölçüsüne göre söylenen dörtlüklerdir.
·         Doğu Anadolu'da mani yerine bayatı sözü de kullanılmaktadır.
·         Uyak düzeni aaxa şeklindedir.

Bostanlarda fasulye           ...a
Anam gitti gezmeye            ...a
Ben anamdan örendim      ...x
İnce boncuk çizmeye        ...a

Koyunum var karaman     ...a
Gaybolursa araman             ...a
Ben bir reçber kızıyım        ...x
Şehirliye yaraman                ...a

DÜZ MANİ TİPİ: 
Manici başı mısın                    a 
Cevahir taşı mısın?      a 
İpek mendil vereyim   x
Cebinde taşı mısın?     a

AŞK

Yel eser dal salınır                   a
Kudretten ney çalınır             a
Benim yarim pek kıskanç   x
Güle baksam alınır.                 a

 YERGİ  
Öğretmen dedikleri                
Çay simit yedikleri                
Uzaktan sayılıyor                    
Kaburga kemikleri.                

CİNASLI MANİ:

Yare benden.
Selam ey yare benden
Ben gitmem o da gitmez
Gitmez bu yare benden
Almadan
Kokun aldım almadan
Bir de yüzün göreyim
Allah canım almadan.

YEDİ DİZELİ MANİ:

Karadan                               
Yarim gider gemiyle        
Ben giderim karadan      
Ciğerim göz göz oldu        
Görünmüyor karadan     
Hak beni ayırmasın       
Kaşı gözü karadan           

ON DİZELİ MANİ

Kararsın
Bulut gökte kararsın 
Ne büyüksün ne küçük
Tamam bana kararsın
Gündüz gelme gece gel
Bekle sular kararsın
Sarılalım yatalım
Düşman bağrı kararsın
Atma kulun yabana
Bir gün olur ararsın

ARTIK MANİ:

İlkbahara yaz derler
Şirin söze naz derler
Kime derdim söylesem
Bu dert sana az derler
Kendin ettin kendine
Yana yana gez derler

DEYİŞ (KARIŞIK MANİ)
Bu maniler iki kişi arasında karşılıklı söylenir
Erkek
Değirmen üstü çıçek
Orak getirin biçek
Benim sevdiğim güzel
Orta boylu mor çiçek.

Kız:
Değirmene dün gittim
Kına gibi un ettim
Darılma emmi oğlu
Ben sana şaka ettim

Erkek:
Üzüm ezdim yiyen yok
Aşka boyun eğen yok
Yenile bir yar sevdim
Gözün aydın diyen yok
Kız:
Bak yoluma yoluma
Bakma benim boyuma
Seni kurban ederim
Silsileme, soyuma

TEKERLEME

Sözlüklerde "ağızda yuvarlanan söz, saçma sapan söz, eşsesli kelimelerle kurulu konuşma" anlamlarına gelen tekerleme masal, öykü, bilmece, halk tiyatrosu gibi bazı edebi türler içinde veya bağımsız olarak söylenen ölçülü ve kafiyeli sözlerdir.

 TEKİR
Bir iki tombul tekir
Camdan bakar
Başına takar
Hop hop, altın top

 
MISTIK
Mustafa, Mıstık,
Arabaya kıstık,
Üç mum yaktık,
Seyrine baktık.    

 LEYLEK
Leylek leylek havada,
Yumurtası tavada,                     
Gel bizim hayata,
Hayat kapısı kitli,
Leyleğin başı bitli.

KUZU
Kuzu kuzu me
Bin tepeme
Haydi gidelim
Ayşe teyzeme.    

 Çokluk çocuk folklorunda hoşça vakit geçirmek, konuşma kabiliyeti kazanmak, oyunlarda eş ve ebe seçmek için bu yola başvurulur. Masal tekerlemesi, oyun tekerlemesi gibi adlar alırlar. En çok çocuk oyunlarında, masalların baş, orta ve sonunda söylenirler. Yöreye göre değişik isimle de söylenirler. Doğu Anadolu’da döşeme, Güney Anadolu’da sayışma denir. Karagöz ve ortaoyununda muhavere, çocuk oyununda ebe, çıkarmada ise sayışma diyebiliriz. Türk edebiyatında ilk tekerleme örneklerine XI. yüzyıldan itibaren rastlanır. Divanü Lügati’t Türk’te bazı tekerlemeler yer alır.

2. Türkü

Türkiye'nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirinin her çeşidini göstermek için en çok kullanılan ad "türkü"dür. Özel durumlarda ya da ezginin, sözlerin çeşitlemesine göre ninni, ağıt, deyiş, hava adları da kullanılmaktadır.

·         Çağdan çağa ve yöreden yöreye içerik ve şekil olarak değişiklikler gösterebilir.
·         Aşk, doğa, güzellik, kahramanlık, sosyal konular türkülerin konusunu oluşturur.
·         Türküler aynı zamanda aşık edebiyatı nazım şeklidir. Yani söyleyeni belli türküler de vardır.
·         Kendine özgü bir ezgiyle söylenir.
·         8‘li ve 11’li hece kalıbıyla söylenir.
·         Bent ve kavuştak olmak üzere iki bölümden oluşur. Hecenin sekizli ve on birli ölçüleriyle yazılır. ·         Türküler ezgileri-ne göre divan, usulsüz, bozlak, koşma, hoyrat, kayabaşı, Çukurova gibi çeşitlere ayrılır.

Telli turnam selam gotür
Sevgilimin diyarına
Üzülmesin ağlamasın
Belki gelirim yarına cananıma 

Hasret kimseye kalmasın                                            
Sevdalılar ayrılmasın,ayrılmasın
Ben yandım eller yanmasın
Sevdanın aşkın uğruna can uğruna

Gönüle hasret yazıldı
Sevgiye mezar kazıldı
İki damla yaş süzüldü
Gözlerimin pınarına,pınarına

Hasret kimseye kalmasın
Sevdalılar ayrılmasın,ayrılmasın
Ben yandım eller yanmasın

3.NİNNİ

·         Anonim/sözlü ürünlerdendir.
·         Türkü çeşitlerinden biridir.
·         Çocuğun uyumasının sağlanması ya da ağlamasının durması için, sade bir dille ve hece ölçüsüne göre ezgili olarak söylenen türkülerdir.
·         Söyleyeni belli olmayan bu ürünler dörtlüklerden ve nakarat bölümlerinden oluşur.

Akşam baban gelince
Hani yavrum deyince
Seni önüne koyunca                       

Öpüp garnı doyunca
Ninni yavrum ninni
Ninni ninni hu ninni

B. ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ                           

Âşık edebiyatı nazım tür ve çeşitleri çoğunlukla sözlü ürünlerdir.
Ancak şehirde yaşamış, okumuş yazmış olan âşıklarla günümüzde yaşamakta olan âşıklar şiirlerini yazarlar.
Halk şairlerinin şiirlerini topladıkları esere CÖNK adı verilir
1. KOŞMA

·         Âşık edebiyatında en çok sevilen ve kullanılan nazım şeklidir.
·         Dört dizeli bentlerden oluşur.
·         Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.
·         11’li hece ölçüsüyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı olarak) yazılır/söylenir.
        4+3 ve 4+4   kalıbıyla söylenmiş koşmalar da vardır.
·         Şair son dörtlükte mahlâsını söyler.
·         Uyak düzeni  abab cccb dddb...  şeklindedir.
        İlk dörtlüğün uyak düzeni xbxb ya da aaab şeklinde de olabilir.
·         Koşmalar genellikle lirik konularda söylenir.
·         Aşk, güzellik, tabiat, sevgi vb konular işlenir. 
·         Karşılıklı konuşma (dedim-dedi) biçiminde olan koşmalar da vardır.
        Bu tür koşmalara "mürâcaa" ismi verilir.     

Ziyadeli koşmalara ayaklı koşma denir: ab(b)ab(b)  cccb(b)  dddb(b) ...
Bütün kafiyeleri cinaslı olan koşmalara tecnis denir.

Önemli koşma şairleri Köroğlu, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Gevherî,
Erzurumlu Emrah, Âşık Ömer.

Koşmalar konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt gibi nazım türleri içerir.

 1- Güzelleme
Doğa güzelliklerini sevgiyle içe içe işleyen lirik şiirlerdir.
Kadın, at gibi sevilen varlıkları övmek için söylenen koşmadır.