TÜRK EDEBİYATI NAZIM TÜR VE BİÇİMLERİ
Aruzla ve heceyle yazılan olmak üzere iki türlü semai vardır.
Heceyle yazılanlar koşmaya benzer.
Tek fark dizelerin hece sayısıdır. Koşma 11 hece ile yazılırken semai sekizli kalıpla yazılır. Kendine özgü bir ezgiyle söylenir. Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.
Uyak düzeni aynıdır. Sevgi, güzellik, ayrılık ve doğa konularını işler.
Karacaoğlan ve Erzurumlu Emrah bu alanda meşhurdur.
3. VARSAĞI
Toroslardaki Varsak (Avşar) boyunun özel bir ezgiyle söylediği türkülerden geliştirilmiş bir nazım biçimidir. Kendine özgü bestesi vardır.
Epik şiirlerdir.
Sert, yiğitçe bir söyleyişi vardır.
Hayattan ve talihten şikâyet gibi konular da işlenir.
Hecenin 8’li kalıbıyla yazılır.
Genellikle “bre, bre hey, hey, be hey” gibi ünlem sözcüklerine yer verilir.
Kafiyelenişi koşmayla aynıdır.
Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.
Dadaloğlu ve Karacaoğlan varsağılarıyla ünlü iki şairdir.
Âşık şirinin en uzun nazım biçimidir. (anonim destanlardan farklıdır.)
Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı konuya göre değişir. Kimi destanlarda yüzü geçer.
Savaşlar, kahramanlıklar, ayaklanmalar, kıtlıklar, doğal afetler, salgın hastalıklar, eşkıya ve ünlü kişilerin serüvenleri, gülünç olaylar, toplumsal taşlama ve eleştiri, atasözleri, hayvanlar destanlara konu olur.
Destan koşma gibi kafiyelenir: abab cccb dddb... İlk dörtlüğün uyak düzeni: xbxb şeklinde de olabilir. Hecenin daha çok on birli kalıbıyla yazılır/söylenir. Sekizli kalıpla söylenenler de vardır.
Destanların kendine özgü bir ezgisi vardır. Destanda da şair son dörtlükte mahlâsını söyler.
Seyranî ve Âşık Ömer bu alanda ünlüdür.
C. ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ
Âşık edebiyatı nazım türleri genellikle koşma ve semai nazım şekilleriyle söylenir. Konuları bakımından koşma ve semaiden ayrılır.
1. GÜZELLEME
İnsan, tabiat, aşk, sevgi sevgilinin güzelliklerinden bahseden şiirlerdir. Koşma nazım şekliyle yazılır. Lirik şiirlerdir. En önemli şairi Karacaoğlan’dır.
2. KOÇAKLAMA
Coşkun ve yiğitçe bir üslûpla yiğitlik, kahramanlık ve savaş konularını işler.
Epik şiirlerdir. Koşma şeklinde söylenir.
Edebiyatımızda Köroğlu ve Dadaloğlu koçaklama şairi olarak tanınır.
3. TAŞLAMA
Bir kimseyi veya toplumun bozuk yönlerini eleştirmek için yazılan şiirlerdir.
Koşma nazım şekliyle yazılır.
Aşık dertli, Bayburtlu Zihni, Ruhsati Ve Develili Seyrani önemli taşlama şairleridir.
Divan edebiyatındaki adı hicviye’dir.
4. AĞIT
Sevilen bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü dile getirmek amacıyla ve koşma nazım şekliyle yazılan şiirlerdir.
İslamiyet öncesindeki adı sagu, divan edebiyatındaki adı “mersiye”dir.
Anonim halk edebiyatında da ağıtlar olmakla birlikte ağıtlar âşık tarzı Türk edebiyatına aittir.
Doğal afetler, ölüm, hastalık vb. Çaresizlikler karşısında korku, heyecan, üzüntü, isyan gibi duyguları ifade eden ezgili ürünlerdir.
Ağıt söyleme işine ağıt yakma, ağıt söyleyenlere ise ağıtçı denilmektedir.
Koşma nazım şekliyle söylendiğine göre dörtlüklerden oluşur.
Kafiye şeması koşmadaki gibidir.
D. TEKKE EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ
Dinî-tasavvufî Türk edebiyatına tekke edebiyatı da denir.
Tekke edebiyatı nazım türleri şunlardır:
Allah aşkını konu edinen, tanrıyı övmek, ona yalvarmak için yazılan/söylenen şiirlerdir.
Özel bir ezgiyle okunur.
İlâhîler tarikatlara göre türlü adlar alır: Mevlevîlerde ayin, Bektaşîlerde nefes, Alevilerde deme (deyiş, deme), diğer tarikatlarda de cumhur ya da ilâhî denir.
Deme, Alevî ve Kızılbaş şairlerine aittir. Bestelenir. 8’li kalıpla söylenir.
İlâhîleriyle en çok yunus emre (xııı. Yy.) Ünlenmiştir.
İlâhî, yedili, sekizli ve on birli hece ölçüsüyle yazılır.
Dörtlük sayısı 3-7 arasındadır.
Kafiye düzeni koşmaya benzer: abab cccb dddb... İlk dörtlüğün uyak düzeni xbxb ya da aaab şeklinde de olabilir.
2. NEFES
Bektaşî şairlerinin yazdıkları tasavvufî şiirlerdir.
Nefeslerde genellikle tasavvuftaki vahdet-i vücut (varlığı birliği) kavramı anlatılır. Bunun yanı sıra Hz. Muhammet ve Hz: Ali için övgüler de söylenir.
Nefeslerde kalenderine ve alaycı bir üslûp göze çarpar.
Edebiyatımızda pir sultan abdal nefesleriyle ünlüdür.
3. NUTUK
Tekke önderlerinin tarikata yeni giren dervişlere tarikatın ilkelerini öğretmek amacıyla söyledikleri didaktik şiirlerdir.
4. DEVRİYE
İlâhîye benzer. Ezelden beri var olan insan ruhunun Allah’tan gelip tekrar Allah’a dönmesi düşüncesini işleyen şiirlerdir.
5. ŞATHİYE (ŞATHİYAT-I SOFİYANE)
Dinin ilkelerinden, inançlardan teklifsizce ve alaycı bir dille söz ediyormuş gibi söylenen şiirlerdir. Görünüşte saçma sanılan bu şiirler aslında toplumun ve insanların eleştirisini yapmakta ve tasavvuf kavramlarını anlatmaktadır.
Bunlara genellikle Bektaşî şairlerinde rastlanır.
DİVAN ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ VE TÜRLERİ
Divan şiiri nazım şekil ve türleri -şarkı ve tuyuğ hariç- Arap ve Fars edebiyatlarından alınmıştır. Genellikle beyit ve dörtlük, nazım birimi olarak kullanılmıştır.
A. NAZIM BİÇİMLERİ
Mısra
· sözlük anlamı “çift kanatlı bir kapının kanatlarının her biri”dir.
· şiirdeki anlamı, “ölçülü ve anlamlı, bir satırlık nazım parçası”dır.
· divan şiirinde bir şiire bağlı olmayan, başlı balına bir anlamı olan mısralara “azade mısra” denir.
· vecize düzeyine yükselmiş mısralara “mısra-ı berceste” denir.
Hâlini bilmez perişanın perişan olmayan (Ahmet Paşa)
O mahiler ki derya içredir deryayı bilmezler. (Hayalî)
Beyit
Sözlük anlamı “hane”dir.
Aynı ölçüde ve anlamca birbirine bağlı iki dizeden oluşan nazım birimidir.
Divan edebiyatında öncelikle kullanılır.
Beyit nazım birimiyle yazılan şiirlerde her beyit başlı başına anlam bütünlüğü arz eder.
Beyitte dizeler birbiriyle kafiyeli olabildiği gibi kafiyesiz de olabilir. Bu, beyitin şiirin neresinde kullanıldığına ve kullanıldığı şiirin türüne göre değişir.
Bu şehr-i Sitanbul ki bî-misl ü bahadır
Bir sengine yek-pare acem mülkü fedadır (nedim)
O gül-endam bir al şala bürünsün yürüsün
Ucu gönlüm gibi ardınca sürünsün yürüsün. (enderunlu vasıf)
I. Beyitlerle kurulan nazım biçimleri
1. GAZEL
Sözlük anlamı “kadınlarla âşıkane sohbet etmek”tir.
Divan şiirinde en çok kullanılan nazım şeklidir.
Aşk, sevgi, güzellik ve içki konularını işleyen şiirlerdir. Lirik bir nazım biçimidir.
Konularına göre adlandırılırlar: âşıkane (garamî, lirik; fuzulî), rindane (Bâkî), şûhâne (Nedimâne; Nedim), hikemi (Nabi)
Beyitlerle yazılır. Beyit sayısı 5-15 arasındadır (tek sayılar).
Beyitler arasında genellikle konu bütünlüğü olmaz. Ama beyitler arasında anlam bakımından bir uyum olmalıdır. Bunu kafiye ve redif sağlar.
Gazelde bütün beyitler aynı konuyu işliyorsa bu tür gazellere “yek-ahenk” denir; bütün beyitler aynı söyleyiş güzelliğindeyse bu tür gazellere de “yek-avaz” denir.
İlk beytine “matla” (doğuş yeri) denir. Son beytine “makta” (kesme yeri, sonuç) denir. Şairin mahlâsını söylediği beyte (genellikle son beyit) “mahlâs beyti” denir. Gazelin en güzel beytine de “beytül-gazel” ya da “şah beyit” denir.
Kafiye düzeni: aa xa xa xa xa xa
Divan edebiyatında Fuzuli, Baki, Nedim, Necati, Taşlıcalı Yahya, Naili Ve Şeyh Galip önemli gazel şairleridir.
2. KASİDE
Kelime anlamı “kastetmek, yönelmektir. Terim anlamı, “belli bir amaçla yazılmış manzume”dir. Arap edebiyatından alınmıştır. Beyitlerle yazılır
Bölümlerden oluşur. Nesib/teşbib (giriş), girizgâh, tegazzül, methiye, fahriye dua.
Türk edebiyatında, din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan şiirlerdir.
Beyit sayısı genellikle 33-99 arasındadır. Ama daha az veya çok da olabilir.
kafiyelenişi gazeldeki gibidir: aa xa xa xa xa xa ...
Türüne, giriş bölümünün konusuna veya redifine göre isimlendirilebilir.
Rediflerine göre: su kasidesi (Fuzulî), güneş kasidesi (Ahmet paşa)... Konularına göre tevhit, münacat, naat, methiye olmak üzere türlere ayrılabilir.
(nazım türleri başlığı altında anlatılacak.)
ilk beytine matla; son beytine makta; en güzel beytine beytülkasid; mahlâs beytine de tac beyit denir.
Nefi, kasideleriyle meşhurdur.
KASİDENİN BÖLÜMLERİ
A. Nesib (teşbib)
kasidenin giriş bölümüdür.
şiir yönünden en ağır basan bölümdür.
bir tabiat tasvirinin yapıldığı veya sevgilinin güzelliklerinin anlatıldığı bölümdür.
bu bölümün konuları bahar, kış, yaz, ramazan, bayram, nevruz, hamam, gül, sünbül, güneş, söz ustalığı, kalem, gece, savaş, at veya bir güzel olabilir.kasideler bu bölümde ele alınan konuya göre adlandırılır.
B. Girizgâh (giriz)
asıl konuya giriş yapmak üzere düzenlenmiş en fazla iki beyitlik bölümdür.
C. Methiye
Kasidenin sunulduğu kişinin, yani padişahın veya bir devlet büyüğünün övüldüğü bölümdür.
Bu bölümde abartılı ve sanatlı bir övgü vardır.
D. Tegazzül
şairin, genellikle medhiyeden sonra bir gazel söylediği bölümdür. Her kasidede bulunmaz.
E.Fahriye
Şairin kendini övdüğü bölümdür. Burada da şair abartılı bir ifade kullanır.
F. Dua
Şairin, kendisi ve övdüğü kişi için allah’tan yardım dilediği bölümdür. Bu bölümde şairin mahlâsı geçer ve bu mahlâs beytine “taç beyit” ya da “şah beyit” denir.
Kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid denir.
3. MESNEVİ
Kelime anlamı “ikili, ikişer ikişer”dir.
İran edebiyatından alınmıştır. İran edebiyatında Firdevsî’nin Şehname’si ünlüdür.
Klâsik halk hikâyeleri, destanî konular, aşk hikâyeleri, savaşlar, dinî ve felsefî konuları işlenir. Konu ne olursa olsun olaylar masal havası içinde anlatılır.
Konularına göre sınıflandırılırlar: aşk, din ve tasavvuf, ahlâk ve öğreticilik, savaş ve kahramanlık, şehir ve güzelleri, mizah.
İran edebiyatından alınmış nazım şeklidir.
Divan edebiyatının en uzun nazım şeklidir (beyit sayısı sınırsızdır). 20-25 bine kadar çıkabilir.
Mesnevi de bölümlerden oluşur: önsöz, tevhit, münacat, naat, miraciye, 4 halife için övgü, eserin sunulduğu kişiye övgü, yazış sebebi, asıl konu, sonsöz.
Mesnevide her beyit kendi içinde kafiyelidir: aa bb cc dd ee ...
0 yorum yazilmistir « Önceki - Sonraki »
